Bệnh thương hàn

BỆNH THƯƠNG HÀN

 

1.      Định nghĩa:

–        Là một bệnh NT – NĐ toàn thân, lây qua đường tiêu hóa do trực khuẩn Salmonella typhi (S. typhi) và S.para typhi A, S. para typhi B, S. para typhi C gây nên.

–        Bệnh có biểu hiện sốt, lách to và các dấu hiệu tiêu hóa và thường gây nên biến chứng viêm cơ tim va thủng ruột.

 

2.      Dịch tễ:

2.1.   Mầm bệnh:

–        Do S.typhi và S.typhi para A, B, C có kháng nguyên O, H, Vi. Kháng nguyên Vi rất quan trọng về mặt dịch tễ, giúp phân biệt người lành mang trùng.

2.2.   Nguồn bệnh:

–        Người mắc bệnh thương hàn, phóng vi trùng ra ngoại cảnh qua phân, nước tiểu, các chất nôn.

–        Người là ổ chứa vi khuẩn chính.

2.3.   Cơ thể cảm thụ:

–        Lứa tuổi mắc bệnh chủ yếu là thanh niên chiếm 60%.

–        Ở các nước đang phát triển, trẻ em lứa tuổi 8 – 13 hay bị mắc, không có sự khác biệt về giới.

–        Một số điều kiện làm tăng cảm thụ với bệnh: thời tiết, các yếu tố cá nhân, yếu tố xã hội.

2.4.   Đường lây truyền:

–        Lây qua đường tiêu hóa do thứ ăn nước uống bị nhiễm trùng thương hàn do người bệnh.

–        Người lành mang trùng thải ra qua phân: gồm 106 vi khuẩn và 109 vi khuẩn thải ra trong 1 gram phân.

 

3.      Lâm sàng:

3.1.   Thời ky nung bệnh:

–        Kéo dài 10 – 15 ngày, có thể 3 – 60 ngày tùy thuộc vào số lượng VK.

–        Im lặng, không có triệu chứng gì

 

3.2.   Thời kỳ khởi phát:

3.2.1.      Lâm sàng: khoảng 6 – 8 ngày, các triệu chứng thường từ từ xuất hiện:

–       Nhức đầu:

+        Triệu chứng thường gặp.

+        Kèm theo mệt nhọc, khó ngủ hoặc mất ngủ.

–       Không muốn ăn, táo bón, ít khi ỉa chảy.

–       Sốt:

+        Từ từ tăng dần đến 39 – 39,50C.

+        Thường sốt nóng, có thể có sốt gai rét hoặc có cơn rét run.

–       Chảy máu cam, ho, viêm phế quản, viêm phổi thường gặp trong thương hàn trẻ em.

–       “Viêm họng Duguet”: trên các cột trước màn hầu có những vết loét hình bầu dục dài 6 – 8mm, rộng 4 – 6mm, báo hiệu một thể nặng của bệnh.

–       Nghe phổi có thể thấy ở 2 đáy những dấu hiệu viêm phế quản và đáy phổi phải gõ tiếng hơi đục, dấu hiệu có giá trị

3.2.2.      Cận lâm sàng:

–        CTM: BC bình thường hoặc giảm, có thể tăng BC đơn nhân.

–        Cấy máu: tỷ lệ dương tính cao 90 % nếu chưa dùng KS đặc trị.

 

3.3.   Thời kỳ toàn phát: kéo dài 2 – 3 tuần hoặc lâu hơn nếu có biến chứng.

3.3.1.      Lâm sàng:

(1)   Sốt cao liên tục và giữ vững ở mức 39.5 – 400C, sốt có hình cao nguyên:

–        Thường là sốt nóng hoặc gai rét.

–        Sốt rét run chỉ gặp 30 – 40% các trường hợp.

–        Hiện nay rất hiếm gặp mạch và nhiệt độ phân ly.

(2)    HC NT – NĐ rõ:

–        Li bì ngơ ngác kèm theo mê sảng, nhức đầu, sợ ánh sáng.

–        Một số BN thờ ơ với ngoại cảnh.

–        Môi khô, lưỡi khô trắng.

(3)    Rối loạn tiêu hóa: rất quan trọng

–        Chán ăn.

–        Ỉa lỏng, phân màu vàng, đi ngày 3 -6 lần/ngày.

–        Bụng chướng hơi, nắn đau khắp bụng, có ùng ục hố chậu phải.

–        Lách to, gặp ở 30 – 50 % các trường hợp hoặc gõ thấy diện đục rộng.

–        Gan to gặp trong 30 – 40% các trường hợp.

(4)   Hồng ban:

–        Gặp ở tuần đầu thời kỳ toàn phát

–        Ban đỏ bằng cánh bèo tấm, kích thước 2 – 4mm, dạng dát đỏ hoặc sẩn

–        Vị trí thường gặp ở bụng, ngực, vùng thắt lưng

–        Số lượng ít, có khi chỉ 10 ban mỗi lần mọc

–        Có thể ban mọc vài lượt, cách nhai 3 – ngày, ban có thể tồn tại 8 ngày.

(5)   Các triệu chứng ít gặp khác:

–        Ho khan, co rale phế quản

–        Có thể vàng mắt, vàng da

–        Có thể gặp ban XHDD, nếu ở người lớn thì tiên lượng nặng, còn gặp ở trẻ em thi không có giá trị tiên lượng

–        HCMN: có thể dương tính

3.3.2.      CLS:

–        CTM: chỉ có số lượng BC bình thường hay giảm

–        Cấy máu: tỷ lệ dương tính thấp hơn thời kỳ khởi phát

–        Cấy phân: dương tính

–        Chẩn đoán huyết thanh từ ngày 12 – 15 ở người chưa tiêm phòng có thể có những hiệu giá ngưng kết có giá trị.

 

3.4.   Thời kỳ lui bệnh:

–        Từ ngày 14 – 20 của thời kỳ toàn phát (3- 4 tuần sau khi bệnh bắt đầu), nhiệt độ hạ đột ngột hoặc phần nhiều hạ từ từ.

–        Bệnh nhân tỉnh dần, tiểu nhiều và bắt đầu vào thời kỳ lại sức.

–        Đôi khi trước khi khỏi, các triệu chứng như nặng thêm lên hoặc nhiệt độ dao động mạnh.

–        Thời kỳ lại sức bắt đầu khi BN khỏi sốt 2 ngày liền.

 

4.      Các thể lâm sàng:

4.1.   Thể khởi phát bất thường:

–        Bất chợt hoặc khu trú đặc biệt vào một bộ phận nào đó, tưởng như viêm phổi hoặc viêm màng phổi hoặc viêm thận.

–        Thể lưu động trong đó tuy nhức đầu, mất ngủ, rối loạn tiêu hóa và hơi sốt đến khi một biến chứng kịch liệt như xuất huyết hay thủng ruột xuất hiện.

 

4.2.    Các thể nặng:

–        Do sốt cao, suy nhược cực độ, li bì mê sảng kịch liệt, giật cơ, tụt HA, mạch nhanh (cử động thất điều)

–        Toàn thân suy nhược, có biến chứng viêm não do nội độc tố

 

4.3.    Các thể tùy theo tuổi:

4.3.1.      Thể trẻ sơ sinh:

–        Rất hiếm trước 6 tháng, khó chẩn đoán

–        Diễn biến như viêm dạ dày, ruột hoặc như VMN hoặc sốt CRNN hoặc như viêm phổi

–        Cấy máu khó thực hiện, phải cấy tủy xương hay cấy phân

4.3.2.      Thể ở trẻ em 7 – 8 tuổi:

–        Trước đây: diễn biến nhẹ và ngắn ở người lớn.

–        Gần đây: biểu hiện sốt dai dẳng, nhiều biến chứng (do thương hàn kháng thuốc). Biến chứng hay gặp là xuất huyết tiêu hóa hoặc viêm cơ tim.

4.3.3.      Người già:

–        Rất nặng, hay có biến chứng vào phổi, tim

–        Thời kỳ lại sức kéo dài

 

4.4.   Các thể liên kết:

–        Bất cứ một bệnh cấp diễn hay trường diễn nào cũng có thể liên kết được với bệnh thương hàn gây nên bộ mặt LS và những biến chứng đặc biệt

–        Nhất là sự liên kết SR với thương hàn, khởi đầu là nguy kịch ngay, nhiệt độ tuyến bị các cơn SR làm sai lạc, lách sưng to…

 

5.      Cận lâm sàng:

5.1.   Huyết đồ:

–        Thường BC hạ 2500 mm3, chiếm > 60%, 9000 mm3 chiếm 13%

–        Hb hạ < 100 – 120 g/l

–        Tiểu cầu bình thường: 150 G/l

–        Hct tăng cao 20 – 40 mm giờ thứ nhất

–        Các yếu tố đông máu bình thường, trừ khi có VG cấp có thể có biến loạn nhẹ: fibrin máu giảm < 3g/l gặp 16% hoặc tăng 5g/l gặp 28%

 

5.2.   Biến đổi về các enzyme:

–        ALT, AST tăng gặp 44% các trường hợp. chỉ tăng cao AST gặp 11%

–        Photphatase kiềm bình thường

–        Lactate dehydroaza tăng cao trong 80% các trường hợp

–        Creatinin tăng cao trong 30% trường hợp

 

5.3.   Biến đổi về sinh hóa:

–        Lipid máu giảm

–        Cholesterol máu giảm

–        βlipoprotein bình thường

–        Protit máu giảm

–        Điện di miễn dịch có tăng φ globulin

 

5.4.   Biến đổi điện giải: thường giảm hơn bình thường

 

6.      Biến chứng:

6.1.   Biến chứng về bộ máy tiêu hóa: 2 biến chứng quan trọng nhất là XHTH và thủng ruột

6.1.1.      Xuất huyết tiêu hóa:

–        Có thể do xung huyết ở niêm mạc hoặc loét một mạch máu ở ruột.

–        Thường xuất huyết nhẹ vào ngày thứ 10 – 12 do sự xung huyết của niêm mạc ruột, biểu hiện đi ngoài phân đen nát, mùi khẳm.

–        Nếu xuất huyết vào ngày 15 – 20 thường do loét một mạch máu, biểu hiện thường nặng: BN xanh nhợt, lả đi, mạch nhanh, HA hạ rồi đại tiện ra máu, nhiều khi tử vong không kịp điều trị.

6.1.2.       Thủng ruột: khó chẩn đoán, tiên lượng nặng

a)      Thủng ruột kịch liệt:

–        Gặp ở các thể không được dùng thuốc hoặc vì không biết hoặc vì lưu động không để ý đến

–        Khởi đầu kịch liệt ngay:

+        Đau như dao đâm vào hố chậu phải hay bụng dưới

+        Cứng bụng

+        Bí đại tiện và trung tiện.

+        Nhiệt độ, HA, mạch nhanh.

+        Đôi khi kèm theo rét run, rồi nôn, nấc, chướng bụng, mất vùng đục trước gan, mặt quắt lại, nhiệt độ lại tăng.

–        XQ ổ bụng: liềm hơi dưới cơ hoành.

–        Cần phải kết hợp KS Quinolon thế hệ mới với Netromixin hồi sức cùng với phẫu thuật ngay.

b)      Thủng ruột âm ỉ:

–        Gặp nhiều hơn thể kịch liệt

–        BN không đau lắm, đau lan tỏa, không khu trú rõ rệt ở một nơi nào.

–        Bụng hơi cứng, chướng bụng, bí trung đại tiện, mạch nhanh dần

–        XQ ở bụng: liềm hơi dưới cơ hoành

–        Phải theo dõi ngoại khoa, nhưng chưa chắc phải mổ

–        Phải điều trị KS phối hợp cùng với hồi sức nội khoa

6.1.3.      Các biến chứng khác về tiêu hóa:

a)      Viêm miệng lợi: vết loét Duguet, loét thực quản và dạ dày

b)      Thương hàn đại tràng:

–        Hay gặp trong các thể rất nặng

–        Ỉa chảy rất nhiều, đi ngoài 20 – 30 lần/ngày, phân nặng mùi.

–        Đau nhiều ở thượng vị và hố chậu trái.

–        Trường hợp điển hình, có thể thấy đại tràng nổi lên.

c)      Viêm túi mật:

–        Xuất hiện từ ngày thứ 8.

–        Đau nhiều hay ít ở dưới gan, có thể đau xiên lên vai.

–        Thường không có hoàng đảm.

–        Ấn hạ sườn phải, có thể sờ thấy túi mật và điểm túi mật đau.

–        CTM: tăng BC đa nhân trung tính.

–        Tiên lượng: không đáng e ngại.

d)      Viêm gan:

–        Có thể  vàng da nhẹ

–        XN máu: tăng men gan ALT, AST

e)      Viêm tuyến mang tai:

–        Có thể xảy ra bất cứ thời điểm nào của bệnh

–        Viêm mủ trong các thể nặng

 

6.2.   Biến chứng vào bộ máy tuần hoàn:

6.2.1.      Viêm cơ tim:

–        Thường gặp 100% ở tuần thứ 3 và 36% ở tuần thứ nhất nếu không được điều trị

–        LS:

+        Nhịp tim nhanh.

+        Tiếng tim mờ.

+        HA hạ.

+        Có tiếng ngựa phi.

+        Ở trẻ em có thể trụy tim mạch.

–        Thay đổi điện tim:

+        Có rối loạn nhịp tim: có ngoại tâm thu, loạn nhịp hoàn toàn, cuồng động nhĩ, block hoàn toàn hiếm gặp

+        Có biến đổi phức hệ: PR kéo dài > 20 giây, điện áp hạ, thay đổi khoảng cách ST và sóng T

6.2.2.      Viêm động mạch:

–        Gặp ở thời kỳ lui bệnh và lại sức

–        Hay gặp ở ĐM chi dưới, ĐM chày sau, ĐM khoeo, ĐM đùi

6.2.3.      Viêm tĩnh mạch:

–        Có thể gặp ở thời kỳ sớm và muộn

–        Triệu chứng giống như viêm TM trắng đau.

 

6.3.   Biến chứng vào hệ thống thần kinh:

6.3.1.      Não viêm thương hàn: 4 thể

–        Não viêm thể thực vật:

+        Thể toàn bộ: li bì, mê sảng, hạ HA

+        Thể hành não, cầu não, có RL về hô hấp TM

–        Não viêm thể dưới đồi:

+        Thể tối cấp, tới dốc, sốt cao 420C

+        Hôn mê hoặc sốt cao li bì

+        Ure máu tăng

–        Não viêm thể thần kinh:

+        Thể bó tháp: liệt nửa người, lên cơn động kinh hoặc cấm khẩu

+        Thể ngoại tháp: có thể có HC Parkinson hoặc tăng trương lực cơ, tổn thương thể vân, múa giật, múa vờn

+        Thể tiểu não: đơn thuần hay có thắt, co giật

–        Viêm não thể tinh thần: ngơ ngác, li bì, vật vã

 

6.4.   Biến chứng vào màng não tủy:

–        Tỷ lệ gặp 6% các trường hợp, trẻ em mắc nhiều gấp đôi người lớn

–        Viêm màng não tủy trội hẳn (thể “thương hàn màng não tủy”) hoặc chỉ là một triệu chứng trong một bệnh thương hàn nặng có não viêm.

–        Biến đổi DNT nhẹ theo kiểu VMN nước trong, tế bào tăng ít, Alb tăng nhẹ 0.4 – 0.5 g/l, không ảnh hưởng tới tiên lượng

–        Nặng hơn là VMN mủ có trực khuẩn thương hàn hay tạp khuẩn.

–        Hiếm gặp và nguy kịch là xuất huyết trong màng não – một trong các biểu hiện khác của thương hàn xuất huyết.

 

6.5.   Biến chứng vào hệ hô hấp:

6.5.1.      Viêm thanh quản: viêm thanh quản loét, hoại thư gặp ở các thể nặng

6.5.2.      Biến chứng vào phổi:

–        Viêm phế quản: thường gặp nhất ở trẻ em

–        Viêm phổi gặp ở thời kỳ khởi phát hay lại sức

–        Áp xe phổi tiên phát hoặc hậu phát do tắc TM, hiện nay rất hiếm

–        Tràn dịch MP, mủ ở khoang màng phổi có thể mở đầu hoặc xuất hiện ở thời kỳ toàn phát, nước hút ra có thể có máu, mủ ở khoang MP hoặc  tràn dịch có pha lẫn máu do thương hàn hoặc do VK lao.

 

7.      Chẩn đoán:

7.1.   Chẩn đoán xác định:

7.1.1.      Dịch tễ học:

–        BN sống ở vùng dịch tễ lưu hành hoặc đến vùng dịch lưu hành trước khi mắc bệnh ≥ 7 ngày

7.1.2.      Lâm sàng:

–        Nếu BN đến viện sớm trước 7 ngày đầu: phải chú ý tìm tập hợp các triệu chứng sau:

+        Sốt nhẹ tăng dần.

+        Nhức đầu mệt nhọc.

+        Rối loạn tiêu hóa: táo bón, hiếm gặp ỉa lỏng.

+        Bụng chướng nhẹ, ùng ục hố chậu phải.

–        Nếu BN đến viện muộn sau 2 – 3 tuần bị bệnh, cần dựa vào:

+        HCNT rõ: sốt hình cao nguyên, sốt liên tục cả ngày, nhiệt độ buổi sáng và buổi chiều chênh nhau không quá 1 độ, mệt mỏi, gầy sút

+        Biểu hiện thần kinh: tuphos, mê sảng, co giật hoặc tay bắt chuồn chuồn, liệt ½ người

+        HC rối loạn tiêu hóa kiểu ỉa lỏng: phân nát từ 1 – 2 lần/ ngày, mùi khẳm, lưỡi khô đỏ, bụng chướng.

+        Gan lách to.

+        Hội chứng phát ban dạng dát hoặc sẩn ở quanh bụng hay thắt lưng.

+        Biểu hiện tim mạch: hay gặp viêm cơ tim, mạch nhiệt độ phân ly ít gặp.

7.1.3.      Cận lâm sàng:

–        Phân lập:

+        Cấy máu dương tính: 90% ở tuần đầu và giảm ở các tuần sau

+        Cấy tủy xương: dễ phân lập được VK ngay cả khi đã sử dụng KS

+        Cấy phân: tỷ lệ dương tính cao từ tuần thứ 2 đến tuần thứ 3 của bệnh

+        Cấy mật: pp Entreo test lấy dịch tá tràng, tỷ lệ dương tính 60 – 90%

+        Cấy nước tiểu: dương tính 25% từ tuần thứ 3 trở đi, nên lấy nước tiểu nhiều trong ngày vào buổi sáng trong 7 ngày

+        Cấy hồng ban: tỉ lệ dương tính 63%

–        Phản ứng huyết thanh:

+        Phản ứng Widal: kháng nguyên O, kháng nguyên H, kháng nguyên Vi

+        Phải làm 2 lần, lần thứ nhất ở tuần thứ 2 cách nhau 7 ngày

+        Phản ứng Widal có giá trị chẩn đoán xác định khi hiệu giá kháng thể lần 2 lớn gấp 4 lần của lần thứ nhất.

+        Nếu hiệu giá KT với kháng nguyên O ở lần 1 ≥ 1/200 thì có giá trị chẩn đoán xác định.

–        ELISA: phát hiện kháng thể IgM, IgG chống lại kháng nguyên LPS của VK

 

7.2.   Chẩn đoán phân biệt:

7.2.1.      Với bệnh cảnh sốt trong 1 tuần:

–        Bệnh do virut:

+        VGVR: có thời kỳ tiền hoàng đảm, vàng da nhẹ, hết sốt

+        Xuất huyết Dengue:

  • Sốt nhẹ, đau mỏi người
  • XN: tiểu cầu giảm, Hct tăng cao

–        Bệnh do KST SR:

+        BN có ở vùng SR lưu hành

+        Phải tìm KST SR qua soi máu

–        Nhiễm Rickettsia: sốt rét liên tục, phát ban toàn thân, không có RL tiêu hóa

–        Nhiễm Brucellose

7.2.2.      Với bệnh cảnh sốt kéo dài ≥ 2 tuần:

–        NKH do tụ cầu: do tụ cầu, liên cầu, E.coli phải dựa vào cấy máu

–        Các trường hợp mủ sâu: sốt liên tục, dao động, không có tình trạng nhiễm độc và kèm biểu hiện tại các cơ quan đó, cần SA, CT để xác định.

+        Ápxe gan

+        Viêm đường mật

+        Viêm quanh thận

+        Viêm xương

+        Viêm nội tâm mạc: có SR cơn, lách to, viêm tắc mạch nội tạng

–        Bệnh lao: chủ yếu là lao kê, đôi khi khó chẩn đoán nếu lách to, sốt kéo dài

–        Bệnh không nhiễm trùng: bệnh tạo keo

 

8.      Điều trị:

8.1.   Nguyên tắc điều trị:

–        Phát hiện sớm

–        Lựa chọn KS thích hợp

–        Cung cấp dinh dưỡng đầy đủ

–        Phát hiện kịp thời các biến chứng

 

8.2.   Thương hàn không kháng thuốc: Lựa chọn một trong số thuốc dưới đây:

–        Cotrimoxazole:

+        Có hiệu quả tốt ở vùng địa lý có chủng S.typhi kháng thuốc Chloramphenicol

+        Không dùng cho trẻ em dưới 2 tuổi và phụ nữ có thai vì độc với thận

–        Chloramphenicol:

+        Thuốc ngấm tốt vào tổ chức lympho, giá rẻ, dễ sử dụng, dùng đường uống.

+        Không độc với gan, thải trừ qua mật và nước tiểu

+        Độc với tủy xương, gây nhược tủy

+        Hiện nay VK thương hàn đã kháng lại Chloramphenicol, Ampicillin, Cotrimoxazol

–        Ampicillin và Amoxicillin: dùng để điều trị người lành mang trùng

 

8.3.   Thương hàn kháng thuốc:

–        New quinolon:

+        KS phổ kháng khuẩn rộng

+        Khuyêchs tán tốt vào mô, đạt được nồng độ cao trong dịch tiêu hóa và hạch mạc treo, túi mật và gan

+        Không dùng cho PN có thai, người dị ứng với New quinolon và thiếu G6PD

+        Phản ứng có hại: buồn nôn, viêm khớp, viêm gân, giảm nhẹ BC, tiểu cầu

–        Cephalosporin III (Ceftriaxone, Cefomic, Cefantral)

+        Thuốc làm sạch VK cả ở đường mật lẫn bạch huyết

+        Thuốc cắt sốt chậm, đắt tiền nhưng an toàn cao đối với trẻ em

 

8.4.   Điều trị người lành mang VK mãn:

–        Phòng bệnh cho cộng đồng

–        Thường dùng Amoxicillin 4g/ngày chi 4 lần/ngày và trong thời gian 6 tuần

–        Nếu không hết VK sau một đợt điều trị, có thể phải cắt túi mật

 

8.5.   Chế độ ăn và bồi phụ nước điện giải:

–        Thức ăn mềm, dễ tiêu, đảm bảo 2 000 – 2 500 calo/ngày

–        Dịch truyền thường dùng Ringerlactat

 

8.6.   Các thuốc khác:

–        Thuốc hạ nhiệt: Paracetamol nếu BN sốt csao quá 400C hoặc sốt có co giật phải dùng thuốc hạ nhiệt và khăn lạnh đắp bẹn, cổ, nách

–        Corticoid:

+        Dùng cho BN thương hàn nặng, RL tri giác nặng, hôn mê, đờ đẫn hay tình trạng sốc có HA thấp

+        Chỉ điều trị không quá 3 ngày

+        Thuốc dexamethazol 3 mg/kg/ngày giảm dần liều các ngày sau

–        Heparin: CĐ trong các Rl đông máu và viêm tắc TM

–        Điều trị các biến chứng:

+        Não viêm dùng Corticoid

+        Thủng ruột cấp: hồi sức nội khoa và ngoại khoa

+        XHTH: nếu XH nặng phải truyền máu

 

9.      Phòng bệnh:

9.1.   Phòng bệnh tại cộng đồng:

–        Loại bỏ các yếu tố nguy cơ: đảm bảo nước sạch cho dân.

–        Kết hợp nhiều tổ chức (nhà trường, xã hội,..) tuyên truyền giữ gìn vệ sinh: ăn uống, rửa tay sau khi vệ sinh; vận động nông dân thay đổi tập quán dùng phân tươi để tưới cây, xây dựng nhà vệ sinh hợp lý.

–        Y tế cơ sở: giám sát người lành mang trùng.

–        Huấn luyện nhân viên y tế cơ sở sớm phát hiện bệnh tại cộng đồng, kịp thời cách ly, điều trị các thể thông thường, biết cách tẩy uế sát trùng đồ dùng ở nhà bệnh nhân.

 

9.2.   Sử dụng vaccin: có 3 loại:

–        Loại vaccin là vi khuẩn bất hoạt bởi phenon và nhiệt: hiệu quả cao, chỉ sử dụng cho người tình nguyện.

–        Vaccin sống giảm độc lực Ty21a, dùng cho cả trẻ em và người lớn, hiệu quả trong 3 năm.

–        Typhim Vi: không dùng cho trẻ < 2 tuổi. Tiêm bắp: 0,5 ml.

 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Có thể bạn quan tâm